Beta karotin, gyzyl, mämişi we sary gök önümleri janly reňk berýän ösümlik pigmentidir. Bedeniň ony A witamine (retinol) öwrüp biljekdigini aňladýan A karotenoid witamin hasaplanýar.
Mundan başga-da, beta karotiniň güýçli antioksidant häsiýetleri bar.
Bu at latyn sözüniň käşir sözünden gelip çykypdyr. Beta karotini alym Heinrih Wilgelm Ferdinand Wackenroder tarapyndan 1831-nji ýylda käşirden kristallaşdyrdy.
Peýdalary näme?
A witamininiň iýmit çeşmesi hökmünde hyzmat etmekden başga-da, beta karotin antioksidant hökmünde işleýär.
Antioksidantlar erkin radikallar diýilýän durnuksyz molekulalary zyýansyzlandyrýan birleşmelerdir. Erkin radikal sanlar bedende aşa ýokary bolup, deňagramsyzlyga sebäp bolanda, oksidleýji stres diýlip atlandyrylýan öýjük we dokuma zeperlenmegine sebäp bolýar.
Oksidleýji stres belli hroniki keselleriň ösmegine ynamdar çeşme. Beta karotin ýaly antioksidantlar bedende oksidleýji stresiň azalmagyna ýa-da öňüni almaga kömek edýär.
Gözlegleriň köpüsi Ynamly çeşme, antioksidantlara baý berhizleriň saglygy ösdürip biljekdigini görkezýär.
Bedende oksidleýji stresleri azaltmak bilen, antioksidantlar aşakdaky ýaly şertlerden goramaga kömek edip biler:
- käbir rak keselleri
- ýürek keseli
- Alsgeýmer keseli ýaly aň-bilim bozulmalary
Gözlegler beta karotine baý iýmit iýmek we beta karotin goşundylaryny kabul etmek saglyk üçin aşakdaky peýdalar bilen baglanyşdy:
- Has gowy akyl funksiýasy
Beta karotin, antioksidant täsirleri sebäpli käbir gözleglere görä, aň-bilim işiňizi gowulaşdyryp biler.
Antioksidantlara, şol sanda beta karotine gönükdirilen sekiz gözlegleri öz içine alýan “Cochrane 2018” gözden geçirişinde, biliş funksiýasyna we ýadyna beta karotiniň goşulmagy bilen baglanyşykly ownuk peýdalar tapyldy.
Beta karotin bilen baglanyşykly aň-bilim peýdalarynyň diňe ortaça 18 ýyldan uzak möhletli goşundy bilen baglanyşyklydygyny ýadyňyzdan çykarmaň.
Saidagny, gözlegçiler gysga möhletde ep-esli netije tapmadylar we has köp gözleg gerek diýen netijä geldiler.
Beta karotin goşundylarynyň akyl saglygyna ýetirip biljek peýdalary has köp gözleglere mätäç.
Şeýle-de bolsa, ygtybarly subutnamalar bar, umuman miweleri we gök önümleri iýmek, şol sanda beta karotine baý adamlar, bilimiň peselmek howpuny we demans ýaly şertleri azaldyp biler.
- Deriniň saglygy gowy
Beta karotin deriňiziň saglygyny ýokarlandyrmaga hem kömek edip biler. Againene-de munuň antioksidant täsirleri bilen baglanyşykly bolmagy ähtimal.
2012-nji ýyldaky synTrusted Source, beta karotini goşmak bilen köp mukdarda antioksidant mikroelementleriň alynmagynyň deriniň UV şöhlelenmesine garşy goragyny ýokarlandyryp, deriniň saglygyny we daşky görnüşini gorap biljekdigini habar berýär.
Gözlegçiler, günüň goragy diýeta beta karotiniň gün şöhlesinden goramakdan ep-esli pesdigini bellediler.
- Öýken saglygy
Beta karotiniň öýken saglygyna edýän täsiri baradaky gözlegler garyndy.
Bedeniň beta karotinden döredýän A witamini, Ygtybarly çeşmä öýkeniň kadaly işlemegine kömek edýär.
Mundan başga-da, beta karotini öz içine alýan köp iýmit iýýän adamlarda, öýken ragy ýaly käbir düwnük keselleri üçin has pes howp bolup biler.
2500-den gowrak adamyň 2017-nji ýylda geçirilen gözleginde beta karotin ýaly karotinoidlere baý miweleri we gök önümleri iýmegiň öýken rakyndan goraýjy täsir edýändigi öňe sürüldi.
Saidagny, gözlegler goşundylaryň täze gök önümleri iýmek ýaly täsir edýändigini görkezmedi.
Aslynda, beta karotin goşundylaryny kabul etmek, çilim çekýän adamlar üçin öýken rakynyň döremek howpuny ýokarlandyryp biler.
- Göz saglygy
Beta karotin ýaly karotinoidlere baý berhizler gözüň saglygyny ýokarlandyrmaga we gözüň täsirini ýetirýän kesellerden goramaga kömek edip biler, şol sanda görüşiň ýitmegine sebäp bolýan kesel, ýaş bilen baglanyşykly makula degenerasiýasy (AMD).
“ResearchTrusted Source”, karotinoidleriň ýokary mukdarynyň, şol sanda beta karotiniň bolmagy, garrylyk bilen baglanyşykly makula degenerasiýasynyň döremek howpuny 35 göterim azaldyp biljekdigini görkezdi.
Mundan başga-da, “TrustTed Source” beta karotine baý miwelerde we gök önümlerde köp mukdarda berhizleriň çilim çekýän adamlarda AMD howpuny azaltmakda has täsirli bolup biljekdigini görkezdi.
Gözüň saglygyny gowulaşdyryp biljek 8 iýmit hakda şu ýerde okaň.
- Käbir rak keseliniň töwekgelçiligini azaldyp biler
“ResearchTrusted Source” beta karotin ýaly antioksidantlary köp bolan iýmitlere baý berhizleriň käbir rak keselleriniň ösmeginden gorap biljekdigini öňe sürýär.
Bu öz içine alýar:
- göwüs rak keselinden öňki ynamdar çeşme
- öýken ragy Ynamly çeşme
- aşgazan asty mäziniň ygtybarly çeşmesi
Umuman alanyňda, saglyk hünärmenleri adatça beta-karotin goşundylaryny kabul etmekde saglygy goldamak üçin bilelikde işleýän witaminlerden, minerallardan we ösümlik birleşmelerinden doly miwe we gök önümlere baý dietany iýmegi maslahat berýärler.
Beta karotine baý iýmitler
Beta karotin gyzyl, mämişi ýa-da sary reňkli miwelerde we gök önümlerde jemlenendir.
Şeýle-de bolsa, gara ýaprakly gök önümlerden ýa-da beýleki gök gök önümlerden gaça durmaň, sebäbi olarda antioksidant hem bar.
Käbir gözlegler, bişirilen käşiriň çig käşirden has köp karotinoid üpjün edýändigini görkezdi. Zeýtun ýagyny goşmak karotinoidleriň bio-barlygyny ýokarlandyryp biler.
Beta karotin ýagda ereýän birleşme, şonuň üçin bu ýokumly ýagy iýmek onuň siňdirilmegini gowulandyrýar.
Beta karotiniň iň ýokary iýmitleri:
- kantalup
- gyzyl we sary burç
- erik
- brokoli
- nohut
- roma salyny
- kale we ysmanak ýaly gara ýaprakly gök önümler
- süýji kartoşka
- käşir
- brokoli
- çörek gaby
Maglumat üçin ABŞ-nyň Oba hojalygy ministrliginiň (USDA) azyk maglumatlar bazasy beta karotiniň düzümi barada aşakdaky maglumatlary berýär:
100 gram bişirilen käşir 8,279 mikrogram (mkg) beta karotiniň ygtybarly çeşmesini üpjün edýär.
100 gram ýag goşmazdan bişirilen ysmanak, takmynan 6103 mkg beta karotiniň ygtybarly çeşmesini üpjün edýär.
100 gram gaýnadylan süýji kartoşkada 9,406 mkg beta karotiniň ygtybarly çeşmesi bar.
Bu iýmitleri, otlary we ysly zatlary zeýtun ýagy, awakado ýa-da hoz we tohum ýaly sagdyn ýag bilen jübütlemek, bedeniň has gowy siňmegine kömek edip biler.
Näçe beta karotini almaly?
Adamlaryň köpüsi, dürli gök önümleri iýýänçä, goşundylary ulanman iýmitleri arkaly ýeterlik beta karotini alyp bilerler.
Beta karotin üçin gündelik maslahat berilýän kömek (RDA) ýok. Beta karotin üçin RDA, A witamini üçin RDA-nyň düzümine girýär.
Öňünden taýýarlanan A witamini we A witamin karotinoidler iýmitde bolany üçin, A witamini üçin gündelik maslahatlar Retinol işjeňligi ekwiwalentleri (RAE) hökmünde berilýär.
Bu, öňünden taýýarlanan A witamini (haýwan iýmitlerinde we goşundylarda bolýar) bilen beta karotin ýaly A karotenoidleriniň arasyndaky tapawudy göz öňünde tutýar.
ODSTrusted çeşmesine görä, uly ýaşly aýallar günde 700 mkg RAE almaly, uly ýaşly erkeklere bolsa günde 900 mkg RAE almaly.
Göwreli we ene süýdi bilen emdirýän aýallara degişlilikde 770 mkg RAE we 1300 mkg RAE gerek.
Öňünden taýýarlanan A witamini üçin ýokary çydamly ýokary kabul ediş derejesi (UL) bar bolsa-da, beta karotin ýaly A witamin karotinoidleri üçin UL ýok.
Sebäbi beta karotin we beýleki karotinoidler, köp dozada sarp edilende-de saglyk meselelerine sebäp bolup bilmez.
Şeýle-de bolsa, beta karotine baý iýmitlerden tapawutlylykda beta karotin goşundylarynyň saglyga dürli täsir edýändigini we ýaramaz täsirleri döredip biljekdigini ýadyňyzdan çykarmaň.
Öňünden taýýarlanan A witamini üçin UL erkekler we aýallar, şol sanda göwreli ýa-da ene süýdi bilen emdirýän aýallar üçin 3000 mkg derejesinde kesgitlenýär.
Goşundylary kabul etmek isleýän bolsaňyz, şahsy zerurlyklaryňyz we bolup biljek töwekgelçilikler barada lukman bilen gürleşiň. Doza we zerurlyklara täsir edip biljek käbir dermanlary ýa-da durmuş şertlerini ara alyp maslahatlaşyň.
Iş wagty: Noýabr-08-2023
